Sosyal İletişim Becerileri:
Pragmatik & Sosyal Biliş
Dilin sosyal bağlamda kullanımı, karşılıklı etkileşim, perspektif alma ve örtük mesajları okuma becerileri. DSM-5 Sosyal Pragmatik İletişim Bozukluğu (SCD), otizm spektrumu ve sosyal iletişim güçlüğü olan bireyler için kanıt temelli müdahale. SCERTS, Social Thinking, Carol Gray sosyal hikayeleri, PEERS ve Theory of Mind çerçevesinde — çocuk, ergen ve yetişkin için yaşa uygun program.
Sosyal iletişim becerileri, dilin sosyal bağlamda kullanımı, karşılıklı etkileşim, sosyal kuralları ve örtük mesajları anlama-üretme becerileridir. Üç ana bileşen: pragmatik dil (selamlama, istek, yorum, sıra alma), sosyal biliş (theory of mind, perspektif alma) ve sosyal etkileşim (arkadaşlık, çatışma yönetimi, grup davranışı). DSM-5'in 2013'te tanımladığı Sosyal Pragmatik İletişim Bozukluğu (SCD) bu alanda sürekli zorluk yaşayan ancak otizm tanısı için B kriterini (sınırlı ilgi/tekrarlı davranış) karşılamayan bireyleri tanımlar. SCERTS (Prizant ve ark.), Social Thinking (Winner), pragmatik dil protokolleri, Carol Gray sosyal hikayeleri ve PEERS (Laugeson) kanıt temelli yaklaşımlardır. Ortak dikkat bu becerinin gelişimsel önceli; SCD ise sıklıkla okul yıllarında belirginleşir.
📑 İçindekiler
Sosyal İletişim Nedir?
Sosyal iletişim, dilin sosyal bağlamda kullanılmasını ifade eden geniş bir beceri kümesidir. Tek başına kelime bilgisi ya da dilbilgisi yeterli değildir — kişi doğru zamanda, doğru kişiye, doğru biçimde, doğru ses tonuyla, doğru jest ve mimikle mesajı iletebilmelidir. ASHA Sosyal İletişim Practice Portal bu boyutu dil ve konuşma terapisinin ayrı bir uzmanlık alanı olarak tanımlar.
Sosyal iletişimin altında üç birbirine bağlı sistem işler: pragmatik dil (dilin sosyal kullanım kuralları), sosyal biliş (başkalarının zihinleri hakkında çıkarım yapma) ve sosyal etkileşim (gerçek ilişki ve grup içinde davranış). Bu üçlü Adams ve diğer pragmatik dil araştırmacılarının çerçevesinde sistematize edilmiştir. Bir alanda sorun diğerleri için risk yaratır — örneğin theory of mind zayıflığı doğrudan pragmatik dil kullanımını etkiler.
Modern klinik anlayışında sosyal iletişim becerileri yalnızca otizm spektrumu için değil — geniş bir tanı yelpazesi için hedeflenebilir bir alandır: yüksek işlevli OSB, Asperger sendromu öyküsü, SCD, ADHD, gelişimsel dil bozukluğu, koklear implant kullanıcısı çocuklar, travmatik beyin hasarı sonrası, sosyal anksiyete bozukluğu, ÖGB komorbiditesi. Her vakanın profili farklı, müdahale modülü buna göre uyarlanır.
DSM-5 Sosyal Pragmatik İletişim Bozukluğu (SCD)
Sosyal Pragmatik İletişim Bozukluğu (Social Pragmatic Communication Disorder — SCD), DSM-5'in 2013'te tanımladığı görece yeni bir kategoridir. Önceki DSM-IV'te "PDD-NOS" (Yaygın Gelişimsel Bozukluk — Tanımlanamayan) kategorisinin yerine kısmen geçen bir tanıdır. ICD-11 de benzer bir kategori tanımlar.
Sosyal İletişimde Sürekli Zorluk
Selamlama-paylaşım gibi sosyal amaçlı iletişimde, bağlama uygun iletişim biçimi ayarlamada, karşılıklı konuşma kurallarında, çıkarım yapmada belirgin sürekli zorluk.
Erken Gelişim Döneminde Başlangıç
Zorluklar erken gelişim döneminde başlamış olmalı; ancak okul yıllarına ve sonrasına kadar tam belirginleşmemiş olabilir. Çoğu vaka 4-5 yaş öncesi tanı konmaz.
İşlevsel Etkilenme
Sosyal iletişim, akademik başarı, mesleki performans ya da bireysel ve sosyal ilişkilerde belirgin sınırlama. Sadece "biraz çekingen" düzeyinde değil — fonksiyonel etki şart.
OSB Dışlama
Otizm spektrum bozukluğu, zihinsel engellilik, global gelişim geriliği ya da diğer mental bozukluklarla daha iyi açıklanamaz. SCD tanısı için OSB'nin net biçimde dışlanması şarttır.
SCD kategorisi yıllarca "pragmatik dil bozukluğu" olarak bilinen tablonun resmi DSM tanısıdır. Türkiye'de yaygın kullanım hâlâ "pragmatik dil bozukluğu" terimi etrafındadır; ancak modern klinik raporlarda DSM-5 SCD kategorisinin kullanımı yaygınlaşmaktadır. Detay için pragmatik dil bozukluğu sayfası. Sosyal iletişim becerileri terapisi — SCD'nin yanı sıra otizm spektrum, ADHD ve diğer komorbid tablolar için de uygulanan geniş bir hizmettir.
SCD vs Otizm — Ayırıcı Tablo
Her iki tablo da sosyal iletişimde sürekli zorluk gösterir. Temel ayrım: otizm tanısı için DSM-5'in iki ana kriteri (A: sosyal iletişim + B: kısıtlı/tekrarlı davranış) gerekirken — SCD'de yalnızca A kriteri karşılanır.
| Boyut | SCD | Otizm Spektrum |
|---|---|---|
| Sosyal İletişim (A) | Etkilenmiş (zorunlu) | Etkilenmiş (zorunlu) |
| Kısıtlı/Tekrarlı Davranış (B) | Yok (dışlama kriteri) | Var (zorunlu) |
| Sınırlı İlgi Alanı | Yok | Sıklıkla yoğun ve dar ilgi alanları |
| Duyusal Hassasiyet | Yok (ya da sınırlı) | Sık (hipo/hiper-reaktivite) |
| Ritüel Davranış | Yok | Sık (rutin bağımlılığı, değişikliğe direnç) |
| Stereotipik Hareketler | Yok | Sık (el sallama, sallanma, parmak hareketleri) |
| Tanı Zamanı | Genellikle 4-5 yaş sonrası | İdeal olarak 2-3 yaş erken müdahale için |
| Birincil Müdahale | Sosyal pragmatik öğretim | SCERTS / ESDM gelişimsel-davranışsal |
DSM-IV'te Asperger sendromu, PDD-NOS gibi alt kategoriler vardı. DSM-5 bu yapıyı kaldırıp tek bir "Otizm Spektrum Bozukluğu" şemsiyesi altında topladı. Asperger sendromu tanısı almış bireyler şimdi ya OSB ya da SCD kategorisinde yer alır — duyusal hassasiyet, ritüel davranış varlığına göre. PDD-NOS vakalarının önemli kısmı şimdi SCD altında değerlendirilir. Bu kategori değişimleri klinik raporlarda dikkatli yorumlanmalıdır.
Üç Çekirdek Bileşen
Sosyal iletişim becerileri üç birbirine bağlı çekirdek bileşenden oluşur. Klinik değerlendirme her bileşeni ayrı ayrı analiz eder; müdahale her bileşeni hedefler.
Dilin Sosyal Kullanım Kuralları
Selamlama-vedalaşma, istek, yorum, yardım talep etme, protesto, kabul-ret. Sıra alma, konu sürdürme, konu değiştirme. Bağlam ayarlı dil — büyüğüne ve akranına farklı konuşma.
Başkalarının Zihnini Anlama
Theory of Mind — başkasının ne düşündüğünü, ne hissettiğini, ne bildiğini anlama. Niyet okuma, perspektif alma. Yanlış inanç (false belief) anlama, ironi-mecaz kavrama.
Karşılıklı İlişki Becerileri
Arkadaşlık kurma ve sürdürme, grup içinde davranış, çatışma yönetimi, sınır koyma, "hayır" diyebilme, sosyal kuralları okuma, hidden curriculum (örtük müfredat).
Prozodi ve Paralinguistik
Ses tonu, vurgu, hız, ritim. Yorum ile soru ayrımı. Heyecan ile düz cümlenin tonu. Sosyal-duygusal anlamın paralinguistik kanalı.
Sözel Olmayan İletişim
Göz teması, jest, mimik, beden duruşu, mesafe yönetimi. Mesajın %60'ı sözel olmayan kanaldan akar; bu kanalın okunması sosyal başarının yarısı.
Diskursif Düzenleme
Hikaye anlatma, açıklama, tartışma. Mantıksal sıra, ana fikir vurgusu, dinleyicinin önceki bilgisini hesaba katma. Üst düzey sosyal iletişim becerisi.
Theory of Mind — Sosyal Bilişin Çekirdeği
Theory of Mind (ToM — zihnin teorisi), kişinin "başkalarının zihni vardır ve bu zihin benimkinden farklı düşünebilir, hissedebilir, inanabilir" kavrayışıdır. Premack ve Woodruff'un 1978'de geliştirdiği kavram; Baron-Cohen'in otizm üzerindeki çalışmalarıyla klinik literatüre girmiştir.
- 4 Yaş Eşiği — Yanlış İnanç: Tipik gelişim 4 yaş civarında "yanlış inanç" (false belief) testlerini geçebilir. Klasik Sally-Anne testi: Sally topu kutuya koyar, çıkar; Anne topu başka yere taşır. Sally geri döndüğünde topu nerede arar? Tipik 4 yaş "kutuya bakar" (kendi gerçekliğini Sally'ye değil — Sally'nin inancını referans alır) cevabı verebilir. Otizm spektrum çocukları bu beceriyi geç edinir ya da hiç edinmez.
- İkinci Düzey ToM: 6-7 yaşta gelişen — "Ali, Ayşe'nin ne düşündüğünü ne biliyor?" gibi iki katmanlı zihinsel temsil. Otizm spektrum ve SCD'de daha şiddetli etkilenir.
- İleri ToM — Mecaz ve İroni: 8 yaş ve sonrasında gelişen mecaz, ironi, sarkazm anlama becerisi. "Hava çok güzel" yorumu yağmurda söylendiğinde — kelime anlamı değil, kasıt önemli. Bu beceri yüksek işlevli OSB ve SCD'de sıklıkla zayıf kalır.
- Strange Stories — Happé: Francesca Happé'nin geliştirdiği "Strange Stories" testi ileri ToM becerisini ölçer. Beyaz yalan, ironi, ima, kandırma içeren hikayeler — kişi sosyal niyeti çözebiliyor mu?
- Theory of Mind ve Sosyal Davranış: ToM zayıflığı doğrudan sosyal iletişimde sorun yaratır. Çocuk arkadaşının üzgün olduğunu fark etmez, espriyi anlamaz, ironi kurmaz, beklenmedik durumlarda uygunsuz davranır. Bu sebeple ToM doğrudan müdahale hedefidir.
- ToM Öğretilebilir: Modern araştırma — ToM'un doğrudan öğretilebilen bir beceri olduğunu göstermiştir (Hadwin ve ark., Wellman ekibi). Düşünce balonları, perspektif alma egzersizleri, video modelleme ile gelişebilir.
Theory of Mind sadece teorik bir kavram değil — günlük sosyal etkileşimin altında işleyen mekanizmadır. Bir çocuk "neden ağladı?" sorusunu cevaplamak için karşısındakinin zihnini canlandırmalıdır. Bir genç arkadaşının niyetini okumak için ToM'a güvenir. Bu sebeple sosyal iletişim terapisinde ToM'un sistematik geliştirilmesi merkezi bir hedeftir. Carol Gray'in Comic Strip Conversations tekniği — düşünce balonları kullanarak ToM'u görselleştirir; bu yaklaşımın temelinde bu mekanizma vardır.
Değerlendirme Araçları
Sosyal iletişim değerlendirmesi standart araçlar ve doğal gözlemin birleşimini gerektirir. Pragmatik dil "sınav koşulu"nda gözlemlenmesi en zor alandır; aile, öğretmen ve doğal etkileşim raporları kritiktir.
Children's Communication Checklist-2
Dorothy Bishop. Aile/öğretmen tarafından doldurulan standart anket. Pragmatik dil ile yapısal dil arasında profil çıkarır. Pragmatic Composite skoru klinik karar için kritik.
Test of Pragmatic Language-2
6-19 yaş. Sosyal-pragmatik beceriler için standart batarya. Fiziksel ortam, hedef-kişi, hedef-amaç gibi senaryolarda doğru pragmatik yanıt verme.
Comprehensive Assessment of Spoken Language
Pragmatic Judgment alt testi sosyal-pragmatik akıl yürütmeyi ölçer. Yaş aralığı geniş; geniş profil çıkarmaya uygun.
Sally-Anne ve İleri ToM Testleri
4 yaş yanlış inanç testi, 6-7 yaş ikinci düzey ToM, 8+ yaş Happé Strange Stories. Theory of Mind gelişim seviyesi.
ADOS-2 Sosyal Affect
SCD ile OSB ayrımı için altın standart. Klinik psikolog/pedopsikiyatri ortak değerlendirme.
Doğal Pragmatik Örneklem
Yapay ortam dışı, doğal etkileşim gözlemi. Selamlama, sırasını alma, konu sürdürme, repair stratejileri kantitatif analiz.
- Anamnez ve Gelişim Öyküsü: Sosyal iletişim sapmalarının ne zaman fark edildiği, hangi durumlarda; akademik etki, akran ilişkisi profili.
- CCC-2 Uygulaması: Aile ve öğretmen tarafından doldurulur. Pragmatic Composite ile yapısal dil composite arasındaki fark profil çıkarır.
- Standart Pragmatik Test: TOPL-2 ya da CASL-2 Pragmatic Judgment uygulaması. Yaş bandına uygun standart puan.
- Theory of Mind Değerlendirmesi: Yaşa uygun ToM testleri — yanlış inanç, ikinci düzey ToM, Strange Stories.
- Doğal Etkileşim Gözlemi: Klinik odasında oyun, sohbet; aile/akran etkileşim örneklemi. Sıra alma, konu sürdürme, repair stratejileri.
- OSB ile Ayırıcı Tanı: ADOS-2 ya da çocuk psikiyatri konsültasyonu. SCD tanısı için OSB dışlanması zorunlu.
- Komorbidite Profilleri: ADHD, anksiyete, ÖGB, sosyal anksiyete bozukluğu için tarama. Multidisipliner koordinasyon.
- Bağlam Profili: Çocuğun hangi sosyal bağlamlarda zorlandığı — okul, akran, aile, formal ortamlar. Müdahale hedefleri buradan çıkar.
SCERTS Çerçevesi
SCERTS (Social Communication, Emotional Regulation, Transactional Support), Prizant, Wetherby, Rubin, Laurent ve Rydell'in geliştirdiği — otizm spektrum ve sosyal iletişim güçlüğü olan bireyler için kapsamlı bir değerlendirme ve müdahale çerçevesidir. NCAEP tarafından kanıt temelli uygulama olarak listelenir.
Social Communication
Sosyal iletişim becerileri — ortak dikkat, sembolik kullanım, iletişim niyeti, karşılıklılık. Çocuğun başka biriyle bağlantı kurma kapasitesi.
Emotional Regulation
Duygu düzenleme kapasitesi — kendi duygularını yönetme, yardım istemeyi öğrenme, başkalarının duygularına tepki verme. Sosyal etkileşimin altyapısı.
Transactional Support
Çevresel destekler — aile, öğretmen, akran ortamı, görsel destek araçları, sosyal hikayeler. Bireyin etrafındaki destek sisteminin yapılandırılması.
Social Partner Stage
Erken gelişim dönemi — sözel iletişim henüz oturmamış. Ortak dikkat, niyet iletişimi, jest ve göz teması temel hedefler.
Language Partner Stage
İlk sözel iletişim — kelime ve birleşimler kullanır ama sosyal kullanım sınırlı. Pragmatik fonksiyonları çeşitlendirme, sıra alma temel hedefler.
Conversational Partner Stage
Tam sözel iletişim — konuşmaya katılabilir. Konuşma kurallarını çeşitlendirme, perspektif alma, ileri pragmatik ve theory of mind hedefler.
SCERTS'in en güçlü yanı bir "yöntem" olmaması — değerlendirme ve programlama çerçevesi olmasıdır. İçine PRT (Pivotal Response Treatment), ESDM, Hanen More Than Words, Social Thinking, Carol Gray sosyal hikayeleri gibi spesifik teknikler entegre edilebilir. Bu esneklik SCERTS'i farklı tanı profilleri için uygulanabilir kılar. Klinikçi çocuğun stage'ini (SP/LP/CP) belirler, ardından üç boyutta (SC/ER/TS) hedef koyar ve uygun teknikleri seçer.
Kanıt Temelli Müdahale Protokolleri
Aşağıdaki protokoller sosyal iletişim becerileri müdahalesi için uluslararası literatürde en güçlü kanıt temeline sahip yaklaşımlardır. NCAEP, ASHA ve Cochrane sistematik incelemelerinde listelenenler.
SCERTS Çerçevesi
Prizant ve ark. Kapsamlı değerlendirme-müdahale çerçevesi. Tüm yaş ve şiddet düzeyleri için. SC, ER, TS üç boyutu.
Social Thinking (Winner)
Michelle Garcia Winner. Bilişsel-davranışsal sosyal düşünme yaklaşımı. Superflex programı, Social Behavior Map. 5+ yaş ve yetişkin.
Carol Gray Sosyal Hikayeleri
Belirli sosyal durumları kişiye özel hikaye formatında sunma. NCAEP kanıt temelli. Comic Strip Conversations görsel uzantısı.
PEERS Programı (Laugeson)
UCLA. 14-16 haftalık manuelize ergen ve genç yetişkin sosyal beceri programı. RCT kanıtlı. Aile birlikte katılır.
Video Modelleme
Hedef sosyal davranışın video ile modellenmesi. Görsel öğrenmeye uygun. NCAEP kanıt temelli; tekrar ve kontrol avantajı.
Peer-Mediated Intervention
Tipik gelişen akranların — sosyal iletişim güçlüğü olan çocuğa sosyal beceri öğretmesi. Doğal ortamda genelleme avantajı. Okul temelli yaygın.
Self-Management
Kişinin kendi davranışını izlemesi ve değerlendirmesi. Yüksek işlevli OSB ve SCD için uygun. Bağımsızlık geliştirici.
PRT
Koegel. Pivotal Response Treatment — kilit beceriler odaklı doğal davranışsal yaklaşım. Çocuğun motivasyonunu kullanarak sosyal etkileşim tetikleme.
Hidden Curriculum (Myles)
Brenda Smith Myles. Sosyal normların "yazılı olmayan" tarafının öğretimi. "Bir öğretmenle bir akran arkadaşıyla farklı konuşulur" gibi.
Program Yapısının 6 Fazı
Aşağıdaki çerçeve sosyal iletişim becerileri müdahalesinin tipik akışını sunar; yaş, tanı profili ve SCERTS stage'ine göre fazlar uyarlanır.
- Bütüncül Değerlendirme CCC-2 (Bishop), TOPL-2 standart testi, ToM değerlendirmesi, doğal pragmatik örneklem. ADOS-2 ile SCD-OSB ayrımı. SCERTS stage belirleme.
- Aile Bilgilendirme ve Hedef Belirleme Aile bilgilendirmesi; pragmatik dilin yaşam katılımı için önemi. Çocuğun spesifik sosyal hedefleri (selamlama, sıra alma, çatışma yönetimi) ailenin öncelikleriyle birlikte belirlenir.
- Temel Pragmatik Fonksiyon Çalışması Selamlama, vedalaşma, istek, yorum, yardım talep, protesto gibi temel pragmatik fonksiyonlar. Yapılandırılmış yapay ortam → doğal etkileşim transferi.
- Theory of Mind ve Perspektif Alma Yaşa uygun ToM egzersizleri. Düşünce balonları, Comic Strip Conversations, Strange Stories ile sosyal akıl yürütme. Carol Gray sosyal hikayeleri ile spesifik bağlam öğretimi.
- İleri Sosyal Etkileşim Becerileri Sıra alma, konu sürdürme, konu değiştirme, repair stratejileri, çatışma yönetimi. Akran etkileşim becerileri; ergen için PEERS modülleri. Video modelleme.
- Genelleme ve Transfer Klinik kazanımın okul, ev, akran ortamına transferi. Peer-mediated intervention; aile ve okul iş birliği. Self-management becerisi geliştirme; bağımsız sosyal işleyiş.
Sosyal iletişim becerileri çocukluk döneminde yoğun çalışılır ama yaşam boyu öğrenilen ve gelişen bir alandır. Yetişkin sosyal hayat — iş ortamı, romantik ilişkiler, profesyonel iletişim — yeni sosyal beceriler gerektirir. PEERS gibi ergen ve genç yetişkin programlarının varlığı bu sürekliliğin altını çizer. Klinik müdahale ile yaşamın ilerideki sosyal gereksinimleri için temel atılır; ama gerektiğinde yetişkin yaşamda da yeniden başvurulabilir. Modern klinik etiğin önemli bir vurgusu: sosyal iletişim güçlüğü kişinin "yetersizliği" değil — desteklenebilir bir farklılığıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Sosyal iletişim becerileri nedir?
Sosyal iletişim becerileri, dilin sosyal bağlamda kullanımı; karşılıklı etkileşim; sosyal kuralları ve örtük mesajları anlama-üretme becerileridir. Üç ana bileşeni bulunur: (1) Pragmatik dil — selamlama, istek, yorum, sıra alma, konu sürdürme; (2) Sosyal biliş — başkalarının zihinlerini anlama, niyet okuma, perspektif alma (theory of mind); (3) Sosyal etkileşim — yaşa uygun arkadaşlık, grup içinde davranış, çatışma yönetimi. ASHA tarafından ayrı bir uzmanlık alanı olarak Practice Portal'da tanımlanır.
Sosyal Pragmatik İletişim Bozukluğu (SCD) nedir?
Sosyal Pragmatik İletişim Bozukluğu (Social Pragmatic Communication Disorder — SCD), DSM-5'te 2013'te tanımlanan görece yeni bir kategoridir. Sosyal iletişim ve pragmatik dilde belirgin sürekli zorluklar — ancak otizm spektrumunun sınırlı ilgi alanı ve tekrarlı davranış kriteri olmadan. Çocuk veya yetişkin selamlama, sıra alma, bağlama uygun dil kullanma, çıkarım yapma gibi sosyal iletişim alanlarında zorlanır; ancak otizm tanısı için gereken B kriterini (kısıtlı ilgi/davranış) karşılamaz. ICD-11 de benzer bir kategori tanımlar. SCD klinik karşılığı yıllarca "pragmatik dil bozukluğu" olarak bilinen tablodur.
SCD ile otizm farkı nedir?
Her iki tablo da sosyal iletişimde sürekli zorluk gösterir. Temel ayrım: otizm spektrum bozukluğu (OSB) tanısı için DSM-5'in iki ana kriteri vardır — A) Sosyal iletişim ve karşılıklılık eksikliği, B) Kısıtlı/tekrarlı davranış, ilgi ve aktivite. SCD'de sadece A kriteri karşılanır; B kriteri yoktur. Yani çocuk sosyal iletişimde zorlanır ama tekrarlı davranış, sınırlı ilgi alanı, duyusal hassasiyet, ritüel davranış göstermez. Önemli klinik not: SCD tanısı için OSB'nin dışlanması şarttır. ADOS-2 ve klinik gözlem ile ayırıcı tanı yapılır.
SCERTS modeli nedir?
SCERTS (Social Communication, Emotional Regulation, Transactional Support) — Prizant, Wetherby, Rubin, Laurent ve Rydell'in geliştirdiği kapsamlı bir otizm ve sosyal iletişim müdahale çerçevesidir. Üç temel boyut tanımlar: (1) Social Communication — sosyal iletişim becerileri; (2) Emotional Regulation — duygu düzenleme kapasitesi; (3) Transactional Support — çevresel destekler (aile, okul, akran). SCERTS bir "yöntem" değil — değerlendirme ve programlama çerçevesidir; içine PRT, ESDM, Hanen gibi spesifik teknikler entegre edilebilir. Çocuğun gelişim seviyesine göre üç dönem tanımlar: Social Partner, Language Partner, Conversational Partner.
Social Thinking yaklaşımı nedir?
Social Thinking, Michelle Garcia Winner'ın geliştirdiği — sosyal iletişim güçlüğü olan çocuk ve yetişkinler için bilişsel-davranışsal odaklı bir yaklaşımdır. Temel ilke: kişi sosyal davranışı yapmadan önce — başkalarının ne düşündüğünü, ne hissettiğini ve durumdan ne beklediğini düşünebilmelidir (social thinking). Winner'ın "Superflex" programı çocuklara esnek düşünme becerisi öğretir; "Social Behavior Map" davranışların sosyal sonuçlarını görselleştirir. Yüksek işlevli OSB, Asperger sendromu ve SCD için yaygın kullanılır. ADHD ve ÖGB ile komorbid vakalarda da uygulanır.
Carol Gray sosyal hikayeleri nedir?
Sosyal hikayeler (Social Stories), Carol Gray'in 1991'de geliştirdiği — otizm spektrumu çocukları için belirli sosyal durumları, beklentileri ve uygun yanıtları kişiye özel bir hikaye formatında sunan bir tekniktir. Belirli bir formatı vardır: betimsel cümleler (durum açıklama), perspektif cümleleri (başkalarının düşüncesi), yönerge cümleleri (ne yapmalı), kontrol cümleleri (çocuğun stratejisi). NCAEP tarafından kanıt temelli uygulama olarak listelenir. Komik Strip Conversations (Carol Gray) sosyal hikayelerin görsel uzantısı — düşünce balonları ile konuşma balonlarını ayırarak gizli niyetleri görünür kılar.
PEERS programı nedir?
PEERS (Program for the Education and Enrichment of Relational Skills), UCLA'da Elizabeth Laugeson ve ekibinin geliştirdiği — ergen ve genç yetişkin sosyal beceri programıdır. 14-16 haftalık manuelize edilmiş program; aile ve genç birlikte katılır. Konuşma başlatma, sürdürme, çatışma yönetimi, arkadaşlık kurma ve sürdürme, sosyal medya kullanımı gibi gerçek hayat sosyal becerilerine odaklanır. Otizm spektrumu, ADHD, sosyal anksiyete bozukluğu olan ergenler için kanıt temelli. Klinik etkisi RCT'larla doğrulanmıştır. Türkiye'de PEERS-Türkçe uyarlamaları gelişmektedir.
Sosyal iletişim becerileri terapisi Salihli ve Manisa'da mevcut mu?
Evet. Hasan Hüseyin Uslu Salihli'de sosyal iletişim becerileri değerlendirme ve terapi hizmeti sunmaktadır. Bishop CCC-2 ve TOPL-2 temelinde profil çıkarılır; SCD ile otizm spektrum ayrımı yapılır. SCERTS çerçevesinde program; Social Thinking ve Carol Gray sosyal hikayeleri çocuk yaş grubuna göre entegre edilir. Ergen vakalarda PEERS uyarlamalı uygulama. Theory of Mind, perspektif alma ve sosyal akıl yürütme modülleri. Manisa, Turgutlu, Alaşehir, Kula ve Ahmetli'den danışanlar randevu alabilir; ilk ön telefon görüşmesi ücretsizdir.
Sosyal İletişim Değerlendirmesi için Randevu
Ücretsiz ön telefon görüşmesi · 10-15 dakika · Salihli ve Manisa'da CCC-2 + TOPL-2 + ToM profil çıkarma; SCERTS çerçevesinde Social Thinking ve sosyal hikayeleri entegre bireysel program.